Wat doe je wanneer iemand altijd gelijk wil hebben, nauwelijks verantwoordelijkheid neemt, anderen kleineert of alles om zichzelf laat draaien?
Tegenwoordig wordt zo iemand al snel een “narcist” genoemd. Maar daar moeten we voorzichtig mee zijn.
Niet iedereen die egoïstisch, arrogant of manipulatief gedrag vertoont, heeft automatisch een psychische stoornis.
De Islam leert ons wel duidelijk hoe we moeten omgaan met hoogmoed, vernedering, manipulatie en onrecht.
Daarom kijken we in dit artikel vooral naar het gedrag zelf en naar de vraag:
Hoe ga je daar als moslim op een rechtvaardige manier mee om?
In het kort
- Niet ieder moeilijk of egoïstisch persoon is een narcist.
- Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is een psychische diagnose die alleen een professional kan vaststellen.
- Kibr betekent hoogmoed en is niet hetzelfde als narcisme.
- De Islam verbiedt het vernederen en onrechtvaardig behandelen van anderen.
- Ṣabr betekent niet dat je alles moet accepteren.
- Grenzen stellen kan op een rustige en islamitisch verantwoorde manier.
- Bij ernstige manipulatie, mishandeling of onveiligheid is hulp zoeken verstandig.
Wat bedoelen mensen met narcisme?
In dagelijks taalgebruik noemen mensen iemand soms een narcist wanneer die persoon bijvoorbeeld:
- altijd aandacht wil;
- moeilijk kritiek accepteert;
- zichzelf belangrijker vindt dan anderen;
- weinig rekening houdt met gevoelens van anderen;
- anderen manipuleert;
- bijna nooit verantwoordelijkheid neemt.
Maar dat betekent nog niet dat iemand een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft.
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is een officiële psychische diagnose. Het gaat daarbij om een langdurig en ernstig patroon van gedrag en persoonlijkheidskenmerken dat problemen veroorzaakt in relaties en het dagelijks leven.
Zo’n diagnose wordt gesteld door een bevoegde psycholoog of psychiater.
Je kunt dus gedrag herkennen zonder zelf iemand te diagnosticeren.
| Wat je kunt zeggen | Waar je voorzichtig mee moet zijn |
| “Hij kleineert mij vaak.” | “Hij heeft zeker een persoonlijkheidsstoornis.” |
| “Zij manipuleert gesprekken.” | “Zij is zonder twijfel een narcist.” |
| “Hij kan slecht tegen kritiek.” | “Ik weet welke diagnose hij heeft.” |
| “Dit gedrag doet mij pijn.” | Zelf psychische diagnoses stellen |
Voor een moslim is de belangrijkste vraag daarom niet alleen:
“Is deze persoon een narcist?”
Maar vooral:
“Is dit gedrag rechtvaardig en hoe moet ik ermee omgaan?”
- De Islam waarschuwt tegen kibr
Een belangrijk islamitisch begrip is kibr.
Kibr betekent hoogmoed.
De Profeet Muhammad ﷺ legde het als volgt uit:
“Hoogmoed is het verwerpen van de waarheid en het neerkijken op mensen.”
Bron: Ṣaḥīḥ Muslim 91a
Kibr is dus meer dan zelfvertrouwen hebben.
Het gaat erom dat iemand zichzelf boven anderen verheft, anderen minderwaardig behandelt of de waarheid weigert omdat hij zichzelf te belangrijk vindt.
Allah ﷻ zegt:
“Wend je gezicht niet minachtend van de mensen af en loop niet hoogmoedig op aarde.”
Qur’an, Luqmān 31:18
Belangrijk:
kibr is niet hetzelfde als narcisme.
Kibr is een religieus en moreel begrip. Narcisme is een moderne psychologische term.
Er kan overlap zitten in bepaald gedrag, maar we moeten die twee niet zomaar gelijkstellen.
- Vernederen en kleineren zijn niet normaal
Sommige mensen raken zo gewend aan slecht gedrag dat ze gaan twijfelen aan zichzelf.
Ze denken:
“Misschien ben ik gewoon te gevoelig.”
Maar de Qur’an verbiedt het om anderen belachelijk te maken, te beledigen en met kwetsende bijnamen aan te spreken.
Qur’an, al-Ḥujurāt 49:11
Een eenmalige harde opmerking betekent natuurlijk niet meteen dat iemand kwaadaardig of narcistisch is.
Maar als iemand jou voortdurend:
- kleineert;
- uitscheldt;
- belachelijk maakt;
- bewust onzeker maakt;
- onder druk zet;
- controleert;
dan hoef je dat gedrag niet normaal te vinden.
Ook binnen een huwelijk of familie blijft onrecht onrecht.
- Ṣabr betekent niet dat je alles moet verdragen
Dit is belangrijk om goed te begrijpen.
Ṣabr betekent geduld en standvastigheid.
Maar ṣabr betekent niet dat je ieder schadelijk gedrag zonder grenzen moet accepteren.
Allah ﷻ zegt:
“Wees standvastig in rechtvaardigheid, ook al is het tegen jezelf, je ouders of je familie.”
Qur’an, an-Nisā’ 4:135
Je kunt dus geduldig én duidelijk zijn.
Je kunt bijvoorbeeld zeggen:
- “Ik wil niet op deze manier aangesproken worden.”
- “Als we rustig kunnen praten, wil ik dit gesprek voortzetten.”
- “Ik ga niet mee in beledigingen.”
- “Ik neem afstand als dit gesprek zo doorgaat.”
Dat is niet automatisch respectloos.
Een grens kan juist voorkomen dat een situatie verder escaleert.
- Grenzen stellen zonder zelf onrechtvaardig te worden
Een ander persoon kan slecht handelen.
Dat geeft jou niet automatisch toestemming om hetzelfde te doen.
Allah ﷻ zegt:
“Beantwoord het slechte met wat beter is.”
Qur’an, Fuṣṣilat 41:34
Dat betekent niet dat je alles moet toestaan.
Het betekent dat je probeert jezelf te beschermen zonder zelf over grenzen heen te gaan.
| Minder verstandig | Beter |
| Terug beledigen | Rustig reageren |
| Schreeuwen om te winnen | Het gesprek stoppen |
| Iemand publiek vernederen | Privé grenzen aangeven |
| Meteen “narcist” roepen | Het concrete gedrag benoemen |
| Wraak nemen | Rechtvaardig blijven |
| Eindeloos discussiëren | Weten wanneer je moet stoppen |
Grenzen stellen en goed gedrag behouden kunnen tegelijk.
- Maar wat als het je vader, moeder of familie is?
Dan wordt het vaak moeilijker.
De Islam geeft ouders en familie grote rechten.
Maar dat betekent niet dat ieder gedrag automatisch goed is of dat je iedere opdracht moet gehoorzamen.
In Luqmān 31:15 leert Allah ﷻ dat iemand zijn ouders niet gehoorzaamt wanneer zij hem tot iets verkeerds proberen te brengen, terwijl hij hen tegelijkertijd wel goed blijft behandelen.
Daar zien we een belangrijke balans:
geen blinde gehoorzaamheid, maar ook geen onnodige hardheid.
Bij ernstige familieproblemen kan het daarom verstandig zijn om advies te zoeken bij iemand die zowel verstand heeft van de Islam als van menselijke relaties en psychische problemen.
- Wanneer moet je hulp zoeken?
Soms gaat het verder dan een moeilijk karakter.
Denk bijvoorbeeld aan een langdurig patroon van:
- vernedering;
- bedreiging;
- extreme controle;
- angst;
- psychologische mishandeling;
- lichamelijk geweld.
Dan hoef je het niet alleen op te lossen.
Praat met iemand die betrouwbaar en deskundig is.
Dat kan een psycholoog, huisarts of andere professionele hulpverlener zijn. Als er ook islamitische regels of familievraagstukken spelen, kan daarnaast advies van een betrouwbare geleerde nuttig zijn.
Hulp zoeken is niet in strijd met tawakkul.
Tawakkul betekent vertrouwen op Allah terwijl je tegelijk de juiste middelen gebruikt.
Narcisme, kibr en slecht gedrag: wat is het verschil?
| Begrip | Eenvoudige uitleg |
| Narcistisch gedrag | Gedrag waarbij iemand bijvoorbeeld erg egocentrisch, manipulatief of weinig empathisch handelt |
| Narcistische persoonlijkheidsstoornis | Een psychische diagnose die alleen een professional kan vaststellen |
| Kibr | Hoogmoed: waarheid afwijzen en op anderen neerkijken |
| Ẓulm | Onrecht doen tegenover een ander |
| Ṣabr | Geduldig en standvastig blijven |
| Grenzen stellen | Duidelijk maken welk gedrag je wel en niet accepteert |
Conclusie
Bij narcisme en Islam is het belangrijk om twee fouten te vermijden.
De eerste fout is:
iedere moeilijke persoon meteen een narcist noemen.
De tweede fout is:
slecht of schadelijk gedrag goedpraten omdat je denkt dat een moslim alles met ṣabr moet verdragen.
De Islam leert ons een evenwichtige weg.
Behandel mensen goed.
Wees geduldig.
Blijf rechtvaardig.
Maar accepteer niet automatisch vernedering, manipulatie of onrecht.
Je kunt iemand respecteren zonder al zijn gedrag goed te keuren.
Je kunt grenzen stellen zonder hard te worden.
En je kunt hulp zoeken zonder dat dit betekent dat jouw tawakkul zwak is.
Vraag daarom niet alleen: “Is deze persoon een narcist?” Vraag vooral: “Welk gedrag vindt hier plaats, is het rechtvaardig en hoe kan ik daar islamitisch correct op reageren?”
Bronnen
- Qur’an, Luqmān 31:15 en 31:18
- Qur’an, an-Nisā’ 4:135
- Qur’an, al-Ḥujurāt 49:11
- Qur’an, Fuṣṣilat 41:34
- Ṣaḥīḥ Muslim 91a
- American Psychiatric Association – Narcissistic Personality Disorder
- Thuisarts – Persoonlijkheidsstoornissen
Vond je dit artikel interessant?
