“Hou nu eens op met dat geschreeuw.”
“Waarom word je altijd zo boos?”
“Ga naar je kamer en kom maar terug als je normaal kunt doen.”
Vrijwel iedere ouder kent momenten waarop een kind boos wordt en de situatie snel escaleert.
Soms schreeuwt een kind. Soms gooit het met spullen. Soms slaat het een broertje of zusje.
En soms schreeuwt de ouder uiteindelijk zelf harder dan het kind. Hoe leren we kinderen vanuit de islam omgaan met boosheid?
Het doel van islamitische opvoeding is niet dat een kind nooit meer boos wordt. Het doel is dat het kind stap voor stap leert dat gevoelens niet automatisch bepalen hoe wij handelen. Dat is onderdeel van karaktervorming.
Zelfbeheersing is kracht
De Profeet Mohammed ﷺ gaf een opvallende definitie van kracht:
“De sterke is degene die zichzelf beheerst wanneer hij boos is.”
Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6114; Ṣaḥīḥ Muslim 2609.
Dat verandert ook onze blik op opvoeding. Wanneer een kind schreeuwt, slaat of volledig wordt meegenomen door boosheid, is onze eerste vraag vaak:
“Hoe stop ik dit gedrag?”
Maar op langere termijn is een belangrijkere vraag:
“Hoe leert mijn kind zichzelf te sturen?”
Een ouder kan een ruzie vandaag beëindigen.
Maar uiteindelijk willen we kinderen iets leren wat zij ook kunnen gebruiken wanneer wij er niet naast staan. Op school. Op straat. Online. Later binnen hun huwelijk. En uiteindelijk in hun relatie met Allah.
Allah prijst het beheersen van boosheid
Allah beschrijft in Surah Āl ʿImrān eigenschappen van de mensen van taqwā. Daarbij noemt Hij onder andere degenen die hun boosheid beheersen en andere mensen vergeven. Qur’an, Āl ʿImrān 3:134.
Het beheersen van boosheid is dus niet slechts een moderne opvoedvaardigheid. Het is een islamitische karaktereigenschap. Dat betekent ook dat we kinderen niet alleen leren:
“Je mag niet slaan.”
Maar uiteindelijk:
“Waarom wil Allah dat jij jezelf beheerst?”
Dan verschuift opvoeding van alleen gedragscontrole naar geloofsvorming. Het kind leert:
Ik kies het goede niet alleen omdat papa of mama anders boos wordt. Ik probeer het goede te kiezen omdat Allah mij ziet en omdat ik een goed karakter wil ontwikkelen.
Zacht zijn betekent niet dat er geen grenzen zijn
Sommige ouders denken dat een zachte opvoeding betekent dat je alles accepteert. Dat is niet zo.
Rahmah – barmhartigheid en duidelijke grenzen kunnen uitstekend samengaan.
Een kind mag boos zijn.
Een kind mag niet daarom zijn zus slaan.
Een kind mag teleurgesteld zijn.
Een kind mag niet daarom zijn moeder uitschelden.
Een kind mag aangeven dat het iets oneerlijk vindt.
Maar het moet leren hoe het dat op een goede manier doet.
De grens kan dus heel duidelijk zijn:
“Ik zie dat je boos bent. Boos zijn mag. Slaan mag niet.”
Daar zitten twee boodschappen in. De emotie wordt erkend. Het verkeerde gedrag wordt begrensd.
Dat is iets anders dan:
“Stel je niet zo aan.”
Maar ook iets anders dan:
“Hij is boos, dus laat hem maar.”
Kinderen leren veel van hoe wij zelf boos worden
Een van de moeilijkste kanten van opvoeding is dat kinderen niet alleen luisteren naar onze woorden.
Ze kijken ook naar ons gedrag. We kunnen tegen een kind zeggen:
“Je moet rustig praten als je boos bent.”
Maar als wij zelf bij iedere fout beginnen te schreeuwen, krijgt het kind twee verschillende lessen.
Allah vertelt over de zachtheid van de Profeet ﷺ:
“Het was dankzij de barmhartigheid van Allah dat jij zacht met hen was.”
Allah vermeldt vervolgens dat mensen bij hardheid en hardvochtigheid rondom hem uiteen zouden zijn gegaan.
Qur’an, Āl ʿImrān 3:159.
En de Profeet ﷺ zei:
“Allah is zachtmoedig en houdt van zachtheid.”
Ṣaḥīḥ Muslim 2593.
Dat betekent niet dat een ouder nooit streng mag zijn of nooit consequenties mag verbinden aan gedrag. Wel betekent het dat hardheid niet hetzelfde is als krachtig opvoeden. Je kunt duidelijk zijn zonder te vernederen. Je kunt corrigeren zonder te schreeuwen. Je kunt een grens vasthouden en toch liefdevol blijven.
Corrigeer het gedrag zonder het kind tot zijn gedrag te maken.
Er is een groot verschil tussen:
“Wat jij nu doet, is niet goed.”
en:
“Jij bent altijd zo agressief.”
Of tussen:
“Je hebt gelogen.”
en:
“Jij bent een leugenaar.”
Een kind moet verantwoordelijkheid leren nemen voor zijn gedrag. Maar het moet ook weten dat verkeerd gedrag kan worden hersteld. In de islam bestaat altijd de weg van tawbah, herstel en opnieuw proberen. Wanneer een kind een fout maakt, kunnen we daarom drie dingen oefenen:
Wat gebeurde er?
Wat had je anders kunnen doen?
Hoe ga je het nu goedmaken?
Dat helpt het kind niet alleen schuld te voelen, maar verantwoordelijkheid te nemen.
Leer een kind wat het kan doen vóórdat het ontploft
Een veelgemaakte fout is dat we pas over boosheid praten wanneer iedereen al boos is. Dat is meestal het slechtste moment voor een lange preek. Bespreek het onderwerp juist wanneer er rust is. De Profeet ﷺ leerde bij heftige boosheid om bescherming te zoeken bij Allah tegen de shayṭān:
Aʿūdhu billāhi min ash-shayṭānir-rajīm.
Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6115; Ṣaḥīḥ Muslim 2610.
Oefen dat vooraf met een kind.
Vraag bijvoorbeeld:
“Wat kun jij doen als je merkt dat je heel boos begint te worden?”
Samen kun je een eenvoudig plan maken:
- Ik stop even.
- Ik zeg: Aʿūdhu billāhi min ash-shayṭānir-rajīm.
- Ik gebruik mijn handen niet om iemand pijn te doen.
- Ik probeer te vertellen wat er is.
- Als het niet lukt, vraag ik een volwassene om hulp.
De eerste twee onderdelen komen rechtstreeks voort uit de islamitische bronnen. De overige stappen zijn praktische opvoedhandvatten waarmee het kind ruimte krijgt om die zelfbeheersing toe te passen.
“Maar hij begon!”
Dat is waarschijnlijk een van de bekendste zinnen in ieder gezin en op ieder schoolplein. En soms klopt het ook. Het andere kind begon werkelijk. Islamitische verantwoordelijkheid betekent echter dat het verkeerde gedrag van een ander mijn eigen verkeerde gedrag niet automatisch juist maakt.
Allah zegt:
“Beantwoord het slechte met wat beter is.”
Qur’an, Fuṣṣilat 41:34.
Ook hierbij is nuance belangrijk. Een kind leren niet terug te slaan betekent niet dat we een kind weerloos moeten maken. Bij pesten, intimidatie, geweld of herhaald grensoverschrijdend gedrag moet een kind juist leren hulp te zoeken en grenzen aan te geven.
“Stop. Ik wil dit niet.”
“Ik ga dit tegen de juf zeggen.”
“Ik wil niet dat je mij aanraakt.”
Dat is geen gebrek aan ṣabr. Zelfbeheersing betekent niet dat iemand geen grenzen mag hebben.
Barmhartigheid hoort zichtbaar te zijn
De Profeet ﷺ toonde openlijk affectie aan kinderen. Toen hij al-Ḥasan ibn ʿAlī kuste en een man vertelde dat hij zijn eigen tien kinderen nooit kuste, antwoordde de Profeet ﷺ:
“Wie geen barmhartigheid toont, zal geen barmhartigheid ontvangen.”
Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5997.
Islamitische opvoeding bestaat daarom niet alleen uit regels, correcties en “haram” of “halal”.
Een kind heeft ook warmte nodig.
Aandacht.
Aanraking.
Een arm om zijn schouder.
Samen lachen.
Weten dat een fout niet betekent dat de liefde verdwenen is. Juist vanuit een veilige relatie kan een kind leren verantwoordelijkheid te nemen.
Na de boosheid komt het leermoment
Wanneer iedereen weer rustig is, begint misschien wel het belangrijkste gedeelte.
Niet:
“Zie je wel dat jij altijd problemen veroorzaakt?”
Maar bijvoorbeeld:
“Je werd heel boos toen je broer jouw speelgoed pakte. Dat begrijp ik. Daarna sloeg je hem. Dat mag niet. Wat had je kunnen doen?”
Laat het kind zelf nadenken.
Misschien zegt het:
“Ik had mama kunnen roepen.”
“Ik had kunnen zeggen dat hij moest stoppen.”
“Ik had weg kunnen lopen.”
Daarna:
“Wat kun je nu doen om het goed te maken?”
Zo wordt een conflict een oefenmoment voor akhlāq.
En als u zelf uw geduld verloor?
Ook ouders zijn mensen. Misschien schreeuwde u zelf. Misschien zei u iets wat te hard was. De oplossing is niet doen alsof het niet gebeurd is. Een ouder kan zeggen:
“Ik had jou wel moeten corrigeren, maar ik had niet zo tegen je moeten schreeuwen. Dat was niet goed van mij. Vergeef me.”
Dat ondermijnt uw gezag niet.
U laat uw kind juist zien hoe een moslim met zijn eigen fouten omgaat. Verantwoordelijkheid geldt niet alleen voor kinderen.
Een kind opvoeden vraagt herhaling
Eén gesprek verandert gedrag meestal niet. Karakter wordt gevormd door herhaling.
Voorleven.
Corrigeren.
Opnieuw proberen.
Duʿāʾ doen.
Fouten herstellen.
En weer verdergaan.
Daarom is misschien de belangrijkste vraag niet:
“Waarom heeft mijn kind dit na drie keer uitleggen nog steeds niet geleerd?”
Maar:
“Hoe kan ik mijn kind blijven helpen dit te oefenen?”
Want ook volwassenen zijn nog iedere dag bezig hun eigen nafs op te voeden.
Tot slot
Islamitische opvoeding betekent niet dat we kinderen leren hun emoties weg te stoppen. We leren hen dat niet ieder gevoel een opdracht is. Je kunt boos zijn en toch rechtvaardig blijven. Je kunt gekwetst zijn en toch je tong beheersen. Je kunt een duidelijke grens stellen zonder onrechtvaardig te worden. En daarin hebben kinderen hun ouders nodig. Niet alleen als mensen die vertellen wat goed is. Maar als voorbeelden die het zelf proberen voor te leven.
De Profeet ﷺ leerde ons dat echte kracht zichtbaar wordt wanneer iemand zichzelf kan beheersen in boosheid.
Misschien begint die les niet wanneer ons kind boos wordt. Misschien begint die les bij de manier waarop wij reageren wanneer ons kind boos wordt.
Vond je dit artikel interessant?
